เปิดที่มา ‘ปลาหมอคางดำ’ เข้าไทยได้อย่างไร ระบาดแหล่งน้ำกว่า 20 ปี แนะยกระดับกำจัดเป็นวาระแห่งชาติ

เปิดปูมหลังที่มา “ปลาหมอคางดำ” พบแห่งแรกใน จ.สมุทรสงคราม ประมาณ 20 ปีที่แล้ว ก่อนจะระบาดไปหลายจังหวัดภาคกลาง ภาคตะวันออก ล่าสุดเริ่มพบในพื้นที่ภาคใต้ นครศรีธรรมราช-สุราษฏร์ธานี-สงขลา แนะยกระดับแก้ปัญหาให้เป็น “วาระแห่งชาติ”

นายปัญญา โตกทอง อายุ 66 ปี เครือข่ายรักษ์อ่าวไทยตอนบน และเครือข่ายประชาคมคนรักแม่กลอง กล่าวถึงปลาหมอคางดำว่า เริ่มระบาดเข้ามาที่ ต.แพรกหนามแดง อ.อัมพวา จ.สมุทรสงครามประมาณ ปี 2544 ตอนนั้นตนมีอาชีพเลี้ยงกุ้ง แรกๆ ก็ไม่รู้ว่าปลาอะไรปะปนกับกุ้งประมาณ 10-20 เปอร์เซ็นต์

ชาวบ้านพูดกันปากต่อปากว่า มีบริษัทแห่งหนึ่งนำปลาพันธุ์นี้เข้ามาในพื้นที่เพาะเลี้ยง จ.สมุทรสงคราม เนื่องจากช่วงนั้นการเลี้ยงปลานิลและปลาทับทิมในการเพาะเลี้ยงตายจำนวนมาก จึงหาวิธีแก้ปัญหา มีผู้แนะนำให้ทดลองนำ “ปลาหมอคางดำ” จากทวีปแอฟริกา มาช่วยพัฒนาสายพันธุ์เป็นปลาเศรษฐกิจตัวใหม่ โดยนำเข้ามาลอตแรกประมาณ 2,000 ตัว สุดท้ายได้กระจายลงแหล่งน้ำธรรมชาติสร้างความเดือดร้อนให้กับชาวบ้านที่เลี้ยงกุ้งทั้งแบบพัฒนาคือการซื้อลูกกุ้งมาปล่อยในบ่อเลี้ยง และเลี้ยงแบบธรรมชาติคือการสูบน้ำจากแหล่งน้ำสาธารณะ

นายปัญญา กล่าวว่า ช่วงนั้นนอกจากกุ้งที่เลี้ยงไว้การจับเริ่มน้อยลงแล้ว สัตว์น้ำพื้นถิ่นที่เคยชุกชุมก็เริ่มหายากขึ้น และชาวบ้านก็มีการนำปลาหมอคางดำมาทำกินแต่เนื้อปลาไม่อร่อยและก้างเยอะ จึงไม่เป็นที่นิยม ตอนนั้นเครือข่าย 4 อำเภอ 2 จังหวัด คือ อ.เมืองสมุทรสงคราม อ.อัมพวา จ.สมุทรสงคราม อ.บ้านแหลม และ อ.เขาย้อย จ.เพชรบุรี เริ่มออกมาเคลื่อนไหวโดยไปร้อง เรื่องการละเมิดสิทธิ์ต่อคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เรียกว่าร้องกันจนเสียงแห้ง กรณี “ผู้ใดก่อมลพิษผู้นั้นต้องรับผิดชอบ”

โชคยังดีที่คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติได้เรียกกรมประมงเข้าหารือกับทุกภาคส่วน จนทราบว่ามีต้นตอมาจากบริษัทใหญ่ อ้างว่านำเข้าปลาหมอคางดำจริง ในปี 2549 และปลาที่นำเข้ามาทั้ง 2,000 ตัวนั้นได้ทำลายโดยฝังกลบแล้ว แต่เมื่อมีปลาหมอคางดำอยู่ในแหล่งน้ำธรรมชาติก็ไม่ได้ออกมารับผิดชอบใดๆ

“บทสรุปคราวนั้นคือ ชาวบ้านเสนอให้กรมประมงรับซื้อปลาหมอคางดำ เริ่มระบาดกิโลกรัมละ 20 บาทเพื่อเยียวยาและสร้างแรงจูงใจให้มีการจับปลาหมอคางดำมาขาย เพราะตอนนั้นระบาดแค่ 4 อำเภอ 2 จังหวัด โดยเปรียบเสมือนข้าว 4 ชาม ใช้งบกวาดล้างตอนนั้นก็ไม่มาก จับให้หมดอย่าให้เหลือข้าวในชามแม้แต่เม็ดเดียว เพราะถ้าปล่อยไว้ก็แพร่พันธุ์มากขึ้นและรวดเร็วมาก ปลาชนิดนี้ออกไข่ทุก 22 วัน ปลา 1 คู่ออกลูก 6 ล้านตัวภายใน 1 ปี ทำให้ทั้งพ่อแม่ปลาไม่สร้างโปรตีน ก้างจึงแข็งเนื้อน้อยวนเวียนกันอยู่แบบนี้”

ต่อมาจึงเสนออีกแนวทางให้กรมประมงเลี้ยงปลานักล่า เช่น ปลากะพง ปลากุเลา ฯลฯ เพื่อปล่อยกินลูกปลาหมอคางดำ เพราะตอนนั้นการรับซื้อของกรมประมงเป็นช่วงสั้นๆ พอหมดเงินปลาหมอคางดำก็กลับมาเยอะอีก จากนั้นก็มีแต่การแก้ปัญหาเป็นช่วงๆ เหมือนจัดอีเวนท์ จนตอนนี้ 18 ปีแล้ว จ.สมุทรสงคราม มีการระบาดกระจายไป 90 เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่

และปัจจุบันยังขยายไป 14 จังหวัดอื่นๆ ทั้งภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ ตอนที่ระบาดน้อย 2 จังหวัดไม่ได้ทำจริงจัง อีกทั้งบริษัทต้นเหตุก็ไม่ออกมารับผิดชอบใดๆ เพราะขณะนี้เริ่มส่งผลกระทบระบบนิเวศ เพราะปลาหมอคางดำกินทั้งลูกกุ้งลูกปลาทำให้ “ปลาท้องถิ่น” เริ่มลดน้อยหายไป เช่น ปลาหมอเทศ ส่วนปลากระบอก ที่เคยชุกชุมก็หายากขึ้น ส่วนบ่อปลาสลิด ตอนนี้ก็พบว่ามีปลาหมอคางดำเข้าไปปะปนประมาณ 20% แล้ว

ส่วนสาเหตุที่ปลาหมอคางดำ เริ่มแพร่ระบาดไปยังภาคใต้นั้น นายปัญญา บอกว่า น่าจะไปเองตามแหล่งน้ำธรรมชาติ เพราะปลาชนิดนี้อยู่ได้ทุกสภาพน้ำ ทั้งน้ำจืด น้ำกร่อย น้ำเค็ม รวมถึงน้ำคุณภาพต่ำ ชอบที่สุดคือน้ำกร่อย แต่จะไม่ลงไปในทะเลลึกหรือพื้นที่ดินทราม โดยจะว่ายลัดเลาะชายฝั่งและขยายพันธุ์ตามป่าชายเลน

สำหรับการแก้ปัญหาปลาหมอคางดำนั้น นายปัญญา บอกว่าอันดับแรกภาครัฐต้องจริงใจก่อน อย่าคิดแทนชาวบ้านแต่ให้คิดร่วมกัน ให้ชาวบ้านมีส่วนร่วมหรือกำหนดให้การแก้ปัญหาปลาหมอคางดำเป็น “วาระแห่งชาติ” หน้าที่ของกรมประมงคือการกำจัดปลาหมอคางดำไม่ต้องยุ่งกับเรื่องแปรรูปให้เป็นหน้าที่ของหน่วยงานอื่น และต้องจับมือกับบริษัทใหญ่ต้นเหตุให้มาร่วมรับผิดชอบเพราะได้นำเข้ามาแล้วละเมิดสิทธิ์ชาวบ้านก็ต้องร่วมรับผิดชอบด้วย รับซื้อปลาที่ได้กลับไป

นายบัณฑิต กุลละวณิชย์ ประมง จ.สมุทรสงคราม กล่าวถึงปัญหาปลาหมอคางดำที่แพร่ระบาดอยู่ขณะนี้ว่า ภาครัฐได้ตั้งคณะกรรมการแก้ปัญหาระดับประเทศและระดับจังหวัด โดยมีตัวแทนจากทุกภาคส่วนเข้าร่วมทั้งภาครัฐ ชาวบ้าน เกษตรกร ชาวประมงผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำและผู้ที่เกี่ยวข้อง ซึ่งจะมีการประชุมหารือระดับจังหวัดทุกจังหวัด

เบื้องต้นได้ใช้วิธีแก้ปัญหาด้วยการร่วมกับชาวบ้าน ลงแขกลงคลอง และอาจจะมีการนําเสนอเครื่องมือที่จะมากําจัดปลาหมอคางดำเพิ่มเติม รวมทั้งนำเสนอแผนการรับซื้อปลาหมอคางดำในราคากิโลกรัมละ 20 บาทให้คณะทำงานชุดใหญ่ขณะนี้อยู่ระหว่างรอผลการพิจารณา

นายบัณฑิต กล่าวว่า ที่ผ่านมากระทรวงเกษตรและสหกรณ์โดยกรมประมงและประมง จ.สมุทรสงครามได้จัดกิจกรรม “ลงแขกลงคลอง” ครั้งแรกเมื่อวันที่ 20 มิ.ย.66 ที่คลองสัมมะงา คลองสาธารณะ หมู่ 5 ต.แพรกหนามแดง โดยร่วมกับชาวบ้านลากอวน หว่านแห จับปลาหมอคางดำ เพื่อพื้นฟูระบบนิเวศคืนความหลากหลายทางชีวภาพ ครั้งนั้นได้ปลาหมอคางดำ 31 กก.จากนั้นได้ทำต่อเนื่องมาจนปัจจุบันรวม 10 ครั้ง ได้ปลาหมอคางดำ รวม 704.8 กิโลกรัม นำไปใช้ประโยชน์ทำปุ๋ยหมักและบางส่วนนำไปแปรรูป

นอกจากนี้ยังสนับสนุนการจับปลาหมอคางดำเพื่อการบริโภคและใช้เป็นวัตถุดิบในการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์และสร้างสรรค์เมนูอาหารรูปแบบใหม่ๆ เช่นปลาแดดเดียวออกขาย เป็นรายได้เพิ่มให้กับชุมชนเพื่อจูงใจให้มีการจับปลาหมอคางดำให้มากขึ้นควบคู่ไปกับกิจกรรมลงแขกลงคลอง นอกจากนี้ยังมีการปล่อยสัตว์น้ำผู้ล่าหรือปลากะพงต่อเนื่อง

สำหรับ ปลาหมอคางดำ มีถิ่นกำเนิดในทวีปแอฟริกา ตั้งแต่ประเทศมอริทาเนีย ถึงประเทศแคเมอรูน ส่วนประเทศไทยพบการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำ เริ่มมีการรายงานช่วงปี พ.ศ. 2560-2561 และพบการแพร่ระบาดในพื้นที่เลี้ยงกุ้งทะเลแบบกึ่งพัฒนาในเขต จ.สมุทรสงคราม จากนั้นช่วงปี พ.ศ.2563 - 2564 พบมีการแพร่กระจายเป็นวงกว้างเพิ่มขึ้นรวม 7 จังหวัดได้แก่ สมุทรสาคร สมุทรสงคราม เพชรบุรี ระยอง ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร และสุราษฎร์ธานี และจากการรวบรวมข้อมูลในปี พ.ศ.2566 พบมีการแพร่ระบาดเพิ่มขึ้นอีก 7 จังหวัดรวมเป็น 13 จังหวัด ประกอบด้วยภาคตะวันออกได้แก่ จันทบุรีและระยอง ภาคกลางได้แก่ กรุงเทพฯ สมุทรปราการ สมุทรสาคร สมุทรสงคราม ราชบุรี เพชรบุรี และประจวบคีรีขันธ์ บริเวณพื้นที่ภาคใต้ ได้แก่ชุมพร สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช และสงขลา

นายบัณฑิต กล่าวอีกว่า เนื่องจากปลาหมอคางดำมีความสามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมประเทศไทยได้ดี ทนความเค็มได้มากกว่า 30 ส่วนในพันส่วน และอยู่ในน้ำที่มีปริมาณออกซิเจนต่ำได้ จึงทำให้มีการแพร่กระจายและขยายประชากรได้ทั้งในระบบนิเวศน้ำกร่อย น้ำเค็ม และน้ำจืดบางส่วนที่มีพื้นที่ติดต่อกับชายฝั่งทะเล มีการขยายพันธุ์ได้รวดเร็วตั้งแต่อายุเพียง 3-4 เดือน จึงทำให้ปลาหมอคางดำมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในทุกพื้นที่

และจากข้อมูลชีววิทยาของปลาหมอคางดำ พบว่าตัวผู้เป็นผู้อมไข่เลี้ยงลูก ส่วนตัวเมียไม่อมไข่จึงออกลูกได้เรื่อยๆ เพราะไม่ต้องเลี้ยงลูก พฤติกรรมนี้ทำให้ปลาสืบพันธุ์วางไข่ได้รวดเร็ว ประกอบกับรูปแบบการเลี้ยงสัตว์น้ำของเกษตรกรเป็นวิธีเลี้ยงสัตว์น้ำแบบกึ่งธรรมชาติ โดยใช้วิธีนำน้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติเข้าสู่บ่อเลี้ยงและไม่มีการกรองน้ำเข้าบ่อเพราะต้องการลูกพันธุ์สัตว์น้ำจำพวกลูกหอย ลูกปู และลูกปลาจากธรรมชาติเข้ามาสู่บ่อเลี้ยง แล้วซื้อลูกพันธุ์สัตว์น้ำมาปล่อยเสริมเพื่อเพิ่มปริมาณสัตว์น้ำที่เลี้ยง จึงเป็นแหล่งแพร่ขยายพันธุ์ของปลาหมอคางดำที่ดีในบ่อเลี้ยง

ปัญหาที่ตามมาคือเมื่อเกษตรกรสูบน้ำจากภายนอกเข้ามาสู่ระบบการเลี้ยงในบ่อจะมีปลาหมอคางดำหลุดรอดเข้าไปแย่งกินอาหารรวมถึงกินลูกพันธุ์กุ้งทะเลที่เกษตรกรซื้อมาปล่อยเสริมทำให้ผลผลิตกุ้งทะเลที่ต้องการลดน้อยลง ดังนั้นปลาหมอคางดำ จึงไม่เป็นที่ต้องการของเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์น้ำและต้องการกำจัดออกจากระบบการเลี้ยง